सविन प्रियासन/दाङ :
चौधरी थारु समुदायले मनाउने ‘गुरही’ वा ‘गुरिया’ पर्व पश्चिम नेपालको थारु समुदायको महत्वपूर्ण मौलिक सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषगरी दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर, सुर्खेत लगायत थारु बसोबास भएका क्षेत्रमा यो पर्व मनाइन्छ। पछिल्लो समय काठमाडौंलगायत अन्य स्थानमा पनि थारु समुदायले सामूहिक रूपमा मनाउन थालेका छन्।
गुरही पर्व कहिले मनाइन्छ? :
गुरही सामान्यतया श्रावण शुक्ल पञ्चमी अर्थात् नागपञ्चमीका दिन साँझ मनाइन्छ। तर यसलाई नागपञ्चमीकै अर्को नाम भनेर बुझ्नु ठीक हुँदैन। नागपञ्चमीमा सर्पको पूजा गर्ने परम्परा छ भने गुरही पर्वको आफ्नै थारु सांस्कृतिक परम्परा र प्रतीक छन्।
‘गुरही’ भनेको के हो ? :
गुरहीलाई कतिपय थारु अगुवाहरूले ‘गाइने कीरा’को प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्छन्। यो कीराले लामखुट्टे तथा केही हानिकारक कीराहरू खाने भएकाले वातावरणीय सन्तुलनसँग पनि यसको सांस्कृतिक सम्बन्ध जोडिएको पाइन्छ। त्यसैको प्रतीकस्वरूप रंगीचंगी कपडाबाट सानो पुतली वा खेलौना ‘गुरही’ बनाइन्छ। विभिन्न थारु बस्तीमा यसको स्वरूप र व्याख्या केही फरक हुन सक्छ।
कसरी मनाइन्छ ?:
पर्व आउनुअघि घर-आँगन सफा गर्ने, लिपपोत गर्ने र पर्वका लागि तयारी गर्ने चलन हुन्छ। महिलाहरू तथा युवतीहरूले रंगीचंगी कपडाबाट गुरही बनाउँछन् । केटाहरूले गुरही पिट्नका लागि बाँस वा जुटबाट लट्ठीजस्तो साधन तयार गर्छन् ।
साँझपख बालबालिका, युवती, दाजुभाइ तथा गाउँका मानिसहरू गाउँको चोक वा चौराहामा भेला हुन्छन् । ढकियामा भुजा, मकै, केराउ, चना लगायतका सामग्री पनि ल्याइन्छ । गाउँका अगुवा अर्थात् भलमन्साको उपस्थितिमा पूजा तथा परम्परागत विधि सुरु हुन्छ। त्यसपछि दिदीबहिनीहरूले गुरही फाल्ने र दाजुभाइले त्यसलाई लट्ठीले पिट्ने परम्परा हुन्छ। यस क्रममा ‘गुरही असरैना’ गरिन्छ।
गुरही पिट्दा गाउँबाट रोगव्याधि, दुःख, संकट र नकारात्मक शक्ति हटोस् भन्ने सांस्कृतिक विश्वास व्यक्त गरिन्छ । गुरही पिटिसकेपछि भुजा, मकै, चना आदि प्रसादका रूपमा बाँड्ने चलन पनि छ । कतिपय ठाउँमा गुरहीलाई नदी वा कुलोमा सेलाउने गरिन्छ, जसले दुःख–संकट पनि पानीसँगै बगेर जाओस् भन्ने प्रतीकात्मक अर्थ राख्छ।
भाइ-बहिनीको सम्बन्धसँग जोडिएको पर्व :
गुरहीको अर्को सुन्दर पक्ष दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, आत्मीयता र सद्भाव हो । त्यसैले यो पर्व बालबालिका तथा युवापुस्तासँग विशेष रूपमा जोडिएको मानिन्छ । सामूहिक रूपमा मनाउँदा पुस्तान्तरणमार्फत थारु भाषा, संस्कृति, संस्कार र सामुदायिक सम्बन्ध पनि बलियो हुन्छ।
प्रकृति र स्वास्थ्यसँगको सम्बन्ध गुरही पर्वमा रोगव्याधि हट्ने, गाउँमा शान्ति कायम हुने र वातावरण स्वस्थ रहने विश्वास पाइन्छ । खेतीपातीको मौसमसँग पनि यसको सम्बन्ध छ । केही थारु समुदायका व्याख्याअनुसार धानबालीमा कीरा नलागोस् र खेती राम्रो होस् भन्ने कामनासहित यो पर्व मनाउने परम्परा रहेको छ। यस दृष्टिले हेर्दा गुरही केवल मनोरञ्जनको पर्व होइन; प्रकृति, कृषि, स्वास्थ्य, परिवार र समुदायबीचको सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्ने मौलिक सांस्कृतिक परम्परा हो।
दाङका लागि यसको विशेष महत्व :
दाङ पनि थारु समुदायको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक भूगोल भएकाले गुरही पर्व यहाँको सामाजिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको छ। पछिल्लो समय यस्ता मौलिक पर्वलाई सार्वजनिक रूपमा संरक्षण, नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण र पर्यटनसँग जोड्ने प्रयास अझ आवश्यक देखिन्छ।
गुरहीको मूल सन्देशलाई आजको भाषामा भन्नुपर्दा-‘रोग हटाऔँ, प्रकृति जोगाऔँ, परिवार जोडौँ र समुदायमा सद्भाव बढाऔँ’ भन्ने सामूहिक चेतना हो । त्यसैले गुरही पर्व थारु समुदायको मात्र सम्पदा नभई नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा हो ।
