काठमाडौं : आज नेपालीहरूको महान् धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व बडादसैँको मुख्य दिन विजयादशमी हाे । असत्यमाथि सत्यको, अधर्ममाथि धर्मको तथा आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने विजयादशमी नेपाली समाजको मौलिक धार्मिक एवं सांस्कृतिक पहिचानसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको पर्व हो ।
यस दिन नवदुर्गा भवानीको प्रसादस्वरूप रातो टीका, जमरा तथा मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा रहिआएको छ । धार्मिक आस्था, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक सद्भावलाई एउटै सूत्रमा जोड्ने भएकाले विजयादशमीलाई नेपाली समाजमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ ।विजयादशमी आश्विन शुक्ल पक्षको दशमी तिथिमा मनाइने महत्त्वपूर्ण धार्मिक पर्व हो ।
शारदीय नवरात्रका नौ दिनसम्म देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरी दशमीका दिन विजय उत्सव मनाउने परम्परा प्राचीनकालदेखि प्रचलित छ । धार्मिक ग्रन्थ तथा पौराणिक आख्यानहरूमा देवी दुर्गाले महिषासुर नामक आसुरी शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई यस पर्वसँग जोडेर हेरिन्छ ।
यसैगरी, रामायण परम्परामा भगवान् श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्ग पनि विजयादशमीको महत्त्वसँग सम्बन्धित छ। यी पौराणिक प्रसङ्गहरूले विजयादशमीलाई केवल उत्सवका रूपमा मात्र नभई धर्म, न्याय, सत्य र सदाचारको विजयको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेका छन् ।
यस पर्वले अन्याय, अहङ्कार, लोभ, क्रोध तथा नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्दै सत्य र नैतिकताको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ । त्यसैले विजयादशमीको सन्देश धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित नभई व्यक्तिगत आचरण, सामाजिक जीवन र मानवीय मूल्यमान्यतासँग समेत सम्बन्धित छ ।
नवरात्रका नौ दिनसम्म देवी दुर्गाको आराधना गरी दशमीका दिन टीका तथा जमरा ग्रहण गर्ने परम्पराले नेपाली समाजमा शक्ति उपासनाको विशिष्ट स्थान रहेको देखाउँछ । यस दिन देवीको प्रसाद ग्रहण गर्दै परिवारका सदस्यहरूले एकअर्काको कल्याण, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छन् ।
यसरी धार्मिक अनुष्ठान र पारिवारिक सम्बन्धको समन्वयबाट विजयादशमी नेपाली जनजीवनको अभिन्न अङ्ग बनेको छ ।विजयादशमीका दिन लगाइने रातो टीका र जमरा यस पर्वका प्रमुख प्रतीक हुन् । नवरात्रको पहिलो दिन घटस्थापना गरी स्थापना गरिएको जमरालाई नौ दिनसम्म विधिपूर्वक पूजा तथा आराधना गरिन्छ ।
दशमीका दिन देवीको प्रसादस्वरूप जमरा ग्रहण गर्ने र मान्यजनबाट टीका लगाउने परम्परा छ । जमरालाई उर्वरता, जीवनशक्ति, समृद्धि तथा नवजीवनको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ ।
त्यसैगरी, रातो टीकाले शुभता, विजय, मङ्गल र सौभाग्यको भाव व्यक्त गर्छ । टीका तथा जमरा लगाइदिँदै ज्येष्ठ सदस्यहरूले आफूभन्दा सानालाई दीर्घायु, आरोग्य, सुख, शान्ति, ऐश्वर्य र उत्तरोत्तर प्रगतिको आशीर्वाद दिने गर्छन् । यस परम्पराले पुस्तान्तरणसँगै धार्मिक तथा सांस्कृतिक मूल्यहरूको संरक्षण र निरन्तरतामा समेत योगदान पुर्याएको छ ।
नेपाली समाजमा दसैँको टीका परिवारका सदस्यहरूबीच भेटघाट गर्ने, टाढिएका सम्बन्धलाई नजिक बनाउने र पुराना मनमुटाव बिर्सेर आत्मीयता बढाउने अवसर पनि हो । विदेश वा देशभित्रै टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू घर फर्कने र ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलनले यस पर्वको सामाजिक महत्त्वलाई अझ बढाएको छ ।
हिन्दू धर्मशास्त्र तथा ज्योतिषीय परम्परामा शुभकार्यका लागि उपयुक्त समय निर्धारण गर्ने प्रक्रियालाई मुहूर्त विचार भनिन्छ । कुनै पनि शुभकार्य गर्दा तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण तथा ग्रहस्थितिलगायत पञ्चाङ्गका विभिन्न पक्षलाई विचार गर्ने परम्परा छ ।
विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, देवप्रतिष्ठा तथा अन्य संस्कारहरूमा जस्तै विजयादशमीको टीकाको साइत निर्धारणमा पनि पञ्चाङ्गीय मान्यतालाई महत्त्व दिइन्छ । यसवर्ष २०८३ साल कात्तिक ४ गते बुधबार अर्थात् आज बिहान १० बजेर २६ मिनेटलाई विजयादशमीको टीका लगाउने उत्तम साइत रहेको छ ।
त्यसैगरी, देवी विसर्जनको साइत बिहान ८ बजेर ४९ मिनेटमा रहेको छ । त्यसैले विधिपूर्वक नवरात्रको पूजा सम्पन्न गरेका श्रद्धालुहरूले निर्धारित समयमा देवी विसर्जन गरी त्यसपछि टीका तथा जमरा ग्रहण गर्ने परम्परा पालना गर्न सक्छन् ।
यद्यपि, निर्धारित साइतमा टीका लगाउन सम्भव नभएका व्यक्तिहरूले विजयादशमीका दिन दिनभरि नै मान्यजनबाट टीका, जमरा तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्न सक्नेछन् । त्यसैले विशेष साइतलाई महत्त्व दिँदादिँदै पनि पारिवारिक परिस्थिति र व्यावहारिक सहजतालाई ध्यानमा राखेर विजयादशमी मनाउन सकिन्छ ।
